O recenzji, która słucha – i takiej, która tresuje

Mój stosunek do recenzji jest prostolinijny. Udostępniam te, które ze mną rezonują. Podobnie jak wypowiadam się na tematy, które mnie wzywają.

Jak zmieniała się rola narratora w kulturze

Żyjemy w epoce obowiązkowego komentarza. W sieci aż się od tego roi. Ja nie mam zdania?! Potrzymaj mi piwo.

Jeśli popatrzymy wstecz, wszystko zaczęło się od kronikarzy, którzy mieli być przezroczystymi oczami historii, ale od początku wybierali, co zapiszą, a czego nie. A ponieważ historię piszą zwycięzcy: kronikarze często działali z mandatu władzy. Fakty się nie zgadzały? Tym gorzej dla faktów. Potem pojawił się dziennikarz – już nie tylko świadek, lecz interpretator, ktoś kto miał prowadzić mniej obeznanych przez chaos świata.  Z nową rolą przyszła pokusa:  skoro mogę wpływać na to, jak ludzie widzą świat, to mogę go współtworzyć.

Dziś filtr dziennikarza opiniotwórczego to często splot lojalności (ideowych, towarzyskich, politycznych), gry w budowanie własnego autorytetu, potrzeby rozgłosu – i bardzo ludzkiego pragnienia, by dołożyć swoje trzy grosze.

Recenzja jako narzędzie władzy

Recenzja to mikroskopijna wersja tego zjawiska. Nie jest przezroczystym lustrem, lecz punktem widzenia, interesem i językiem, które albo służą komuś (autorowi, środowisku, grupie odbiorców), albo po prostu karmią ego. Recenzent nie tylko opisuje, co słychać na płycie – on mówi, co masz o tym myśleć. W tym sensie recenzja nigdy nie jest czystą relacją, zawsze jest interpretacją. Nawet jeśli jej autor deklaruje neutralność. I samo w sobie nie jest to złe, pod warunkiem, że widzimy ten kontekst.

Istnieją pewne elementy rzemiosła, które można ocenić technicznie, ale i tak nie decydują one o wartości emocjonalnej. Możesz mieć perfekcyjnie nagrany, genialnie zaaranżowany album, który będzie dla kogoś kompletnie zimny i pusty. I handluj z tym.

Recenzowanie zatem to narzędzie, które – jak każde – może być:
▪️służebne – prowadzące do refleksji, dialogu, pogłębienia kontaktu ze sztuką
lub
▪️hierarchiczne – używane do utrzymania władzy, pozycji, opinii „z góry”.
Oczywiście może też być subtelnym miksem obu (co najczęściej ma miejsce) – wtedy zależy czego jest więcej.

Gdzie kończy się opinia, a zaczyna presja

No i właśnie, gdy staje się biletem wstępu lub odmową wejścia, robi się ciekawie. Bo recenzja jest nie tylko opinią, to element gry kulturowej. W świecie kultury istniejemy w mikrosystemach: są kręgi opiniotwórcze, które ustalają, co jest warte uwagi, a co nie. Pogarda dla ludzi o innym (czytaj: gorszym) guście to ostrze, które tnie głęboko – w poczucie własnej wartości. W pewnym środowisku Artystka X jest uważana za wyjątkową i jeśli akurat nie podzielasz tego zachwytu, jesteś podejrzany. Kod kulturowy i potrzeba przynależności to klej. Chcesz być częścią kręgu, musisz dopasować swój sąd do narracji.

Bardzo wiele współczesnych trendów powstało na fali potrzeby przynależności i aspirowania. To Ciebie nie dotyczy? Ok. Przeprowadźmy mały eksperyment. Pomyśl o czymś co naprawdę lubisz robić. Jakimś hobby albo guilty pleasure. A teraz odpowiedz sobie uczciwie na pytanie: Gdyby jutro Twoje ulubione środowisko, grupa znajomych lub osoby, które podziwiasz, uznały to za TOTALNY obciach – czy nadal byś to robił/a z takim samym przekonaniem?
…
Właśnie dlatego to, co odbieramy jako uczciwą opinię, jest przefiltrowane przez oczekiwania plemienia lub płatnika umowy o dzieło.

I tak lądujemy w sytuacji, gdy:
▪️recenzent staje się strażnikiem dostępu… „Powiem ci czy jesteś coś wart/a”
▪️artysta ma być wdzięczny za uwagę i traktować ją jak przysługę „Przynajmniej ktoś o tobie napisał.”
▪️różnica gustu jest przebrana za konstruktywną krytykę „To nie dla mnie, ale powiem ci, jak masz robić, żeby było.”
▪️twórca nie może się nie zgodzić, w przeciwnym razie zostanie oskarżony o brak pokory lub otrzyma etykietę sfochowanej księżniczki
▪️pojawiają się z off’u „głosy rozsądku”, które utwierdzają systemowy przekaz:
„Mi też było przykro jak mnie krytykowali, ale ja umiałem się z tym uporać. Co z tobą nie tak?”.
▪️pojawiają się kulturalne opakowania dla zwykłej przemocy w białych rękawiczkach, z moim ulubionym na czele: „Brak ci dystansu, powinieneś zmienić zawód.”

Mogłabym tak godzinami…

O co tu chodzi?
O to co zwykle.
O kontrolę przestrzeni ekspresji, o narzucenie warunku istnienia. Możesz być artystą pod warunkiem, że przyjmiesz naszą narrację o tym jaka ma być sztuka i jak masz na nią reagować.

Nie chodzi o to, że krytyka jest zła. Chodzi o to, z jakiego miejsca wychodzi – i czy daje przestrzeń, czy ją zawłaszcza.

Budowanie odporności na krytykę: Jak przejść od reakcji do refleksji

I teraz … pytanie co z tym robisz.
Bo widzisz, kłopot polega na tym, że duża liczba artystów daje się na to złapać, nie staje tu w swojej mocy.
Spuszcza wzrok.
Poddaje się.
Czuje się winna. Gorsza, nienadążająca.
Chce przynależeć za wszelką cenę.
Wciąż pyta świat: czy mogę?, zamiast siebie: czy to moje?

Jeśli jesteś w procesie tworzenia i wiesz, po co to robisz, zadaj sobie pytanie:
▪️Czy to jest moje najuczciwsze dzieło?
▪️Czy jestem z nim w zgodzie?
▪️Czy wyraża ono coś, co wymagało powiedzenia?

Uznaj siebie najpierw.
Wtedy recenzje będą co najwyżej ciekawostką.
Jeśli Cię cieszą, podaj dalej z radością i podziękuj.
Jeśli Cię nie wspierają, po prostu przeczytaj i zapomnij. Nie udostępniaj w imię jakiegoś dziwnego społecznego obowiązku bycia miłym/ą.
Cóż z tego, że system oskarży Cię o brak dystansu?
Czy naprawdę uważasz, że ludzie, których nie znasz i na oczy nie widziałeś, posiadają jakikolwiek wgląd w Twoje życie wewnętrzne?

Jeśli dopiero szukasz języka i publiczności, możesz wpaść w pułapkę „dostosowywania się”, co jest zabójcze dla spójności.
Gdybym miała powiedzieć Ci coś od serca jako mentorka, rekomendowałabym sprawdzać czyje opinie bierzesz pod uwagę. Nie tylko zresztą w kontekście recenzji, ale w ogóle:
▪️Czy podziwiasz osobę, która recenzuje Twoje dzieło / wygłasza opinię o Tobie?
▪️Czy ta osoba Ci imponuje? Wiedzie życie jakie chcesz wieść?
▪️Tworzy rzeczy jakie chcesz tworzyć?
▪️Ma podobne do Twoich wartości?

Nie? Nie wiesz?
Hm…
To czemu chcesz przyjmować od niej dobre rady?
Czemu to, co napisała o Twoim dziele / Twoich wyborach jest takie ważne?
Czy rozumiesz, że w gruncie rzeczy taka osoba traktuje Cię jak dziecko we mgle, które nie wie co robi i które trzeba prowadzić za rączkę?
Czemu czujesz się wywołany/a do tablicy?
Skąd ta potrzeba odpowiedzi? Ktoś Cię przykuł do kaloryfera i puści dopiero jak się odezwiesz?
(Popatrz szerzej na swój przymus odpowiedzi na każde ale, na każdą opinię, zaczepkę, komentarz itd.)

A co jeśli wyjdziesz z tej pętli? Ten jeden raz?
Powiem Ci co.
Już nigdy tam nie wrócisz.

Rana artysty

Każdy twórca nosi w sobie coś, co psychologia nazywa raną pierwotną, a język archetypów określa jako „Ranę Artysty”. To moment – realny lub symboliczny – kiedy jego ekspresja spotkała się z odrzuceniem, ośmieszeniem albo niezrozumieniem. To może być nauczyciel mówiący: „ładnie, ale to nie ma sensu”, rodzic pytający: „z czego ty będziesz żyć?”, albo publiczność, która rozmawia w trakcie pierwszego koncertu.

Ta rana nie znika, nawet jeśli twórca odniesie sukces. Zamiast tego często przekształca się w wewnętrznego cenzora – głos, który wchodzi na scenę tuż po premierze nowego utworu i zaczyna szeptać: „A co, jeśli oni to zniszczą? A co, jeśli znów powiedzą, że to nic nie warte?”

Kiedy artysta czyta recenzję – nawet napisaną poprawnym, kulturalnym językiem – ta rana potrafi zareagować błyskawicznie. Wewnętrzny cenzor włącza megafon i interpretuje każdy cień wątpliwości jako dowód, że stary lęk miał rację. Dlatego czasem średnia opinia odbierana jest jak pogarda, a krytyka „na zimno” może zranić bardziej niż otwarty hejt.

Dopiero kiedy twórca uświadomi sobie mechanizm Rana-Cenzor, może zacząć rozdzielać to, co jest realną opinią o dziele od tego, co jest echem starego bólu. A to z kolei otwiera zupełnie inną przestrzeń: taką, w której można odbierać recenzje, nie tracąc kontaktu z własnym poczuciem wartości.

Z recenzji do uważności

Mam dla Cebie ćwiczenie, które pomoże Ci złapać dystans, zobaczyć, co jest Twoje, a co pochodzi z cudzych projekcji lub z wewnętrznej rany.

▪️Krok 1: Stop – nie odpowiadaj, nie udostępniaj
Po przeczytaniu recenzji zatrzymaj się. Nie pisz komentarza, nie dzwoń do przyjaciółki po „potwierdzenie”, że recenzent się myli.
Cel: dać sobie przerwę, żeby emocje przestały sterować.

▪️Krok 2: Nazwij „wewnętrznego cenzora”
Zamknij oczy i wyobraź sobie, że w Twoim wnętrzu siedzi postać, która czyta tę recenzję razem z Tobą. Zapytaj:
Jak wygląda? (wiek, płeć, mina)
Co mówi w tej chwili?
Czy znam ten ton z przeszłości? (rodzic, nauczyciel, publiczność)
Zapisz te zdania – to głos rany, nie prawda obiektywna.

▪️Krok 3: Oddziel „moje” od „nie moje”
Weź kartkę i stwórz dwie kolumny:
Moje: Czy jest w tej recenzji coś, co jest zgodne z moim odczuciem.
Nie moje: Co w tej recenzji jest tonem, gustem, światopoglądem recenzenta – a nie obiektywnym faktem.

▪️Krok 4: Zadaj sobie kluczowe pytanie
Czy ten tekst jest o mojej sztuce – czy o tym, jak ona rezonuje (lub nie) z wewnętrznym światem tej osoby?
To pytanie przesuwa Cię z pozycji „to prawda o mnie” do „to punkt widzenia kogoś innego”.

▪️Krok 5: Wybierz działanie
Jeśli recenzja Cię wspiera – zdecyduj, czy i jak chcesz ją wykorzystać.
Jeśli nie wspiera – pozwól jej odpłynąć. Nie jest dla Ciebie paliwem.
Możesz nawet powiedzieć sobie: „To nie jest mój drogowskaz”.
Jeśli kusi Cię napisać Twoim fanom coś w rodzaju: „Wiecie co z nim zrobić…” – pomyśl jak się z tym będziesz czuł/a za rok, za dwa, albo, kiedyś, gdy opowiesz o tym swemu dziecku.

▪️Krok 6: Zamknij proces
Weź trzy głębokie oddechy, wyobraź sobie, że odklejasz od siebie etykiety jakie ktoś Ci nadał w recenzji. Wróć do punktu, w którym wiesz, po co tworzysz i dla kogo.
Mała podpowiedź: Powtarzanie tego procesu buduje odporność psychiczną i uczy, że recenzja to nie wyrok, tylko cudza historia o Twojej historii.

Marka Artysty – Znajdź Swoje Plemię Sprzedawaj Swoją Autentyczność

Tworzysz, ale masz wrażenie, że mówisz do ściany?
A może po prostu ustawiasz mikrofon w złym miejscu?
W tej darmowej lekcji video z kursu Pisz Lepiej Dla Autorów Tekstów Piosenek pokażę Ci, jak znaleźć swoich ludzi – tych, którzy zatrzymają się na Twoim „placu” i posłuchają, bo czują w środku to samo, co Ty.
Dowiesz się:
▪️jak nie utopić się w „skali” i zacząć od niszy,
▪️ jak zamienić swoją markę osobistą w magnes,
▪️ jak mówić, żeby właściwe uszy Cię słyszały,
▪️ i dlaczego w sztuce czasem trzeba być trochę… wiedźminem.

Kliknij, wypełnij formularz i zacznij handlować swoją autentycznością, zanim kolejny przypadkowy widz z kiełbaską minie Cię obojętnie.